Róttæk kennslufræði

Ég var áðan með námsstofu í Róttæka sumarháskólanum sem nefndist Róttæk kennslufræði II (framhald frá því í fyrra). Ég vona að þeir sem mættu hafi farið út einhverju bættari og að þetta hafi ekki verið leiðinlegt. Allmargir mættu og úr mörgum ólíkum áttum. Ég er ekki viss um að ég sé nógu flinkur að „stjórna umræðum“. En ég ákvað reyndar, í þetta skipti, að vera með fyrirlestur – með innleggjum úr sal. Ég vildi reyna að koma á framfæri nokkrum fræðilegum hugtökum, sem hægt er að nota til að hugsa með, um skólakerfið. Það eru marxísk hugtök eins og skiptagildi, notagildi og firring, og „tákrænn auður“ frá Bourdieu. Ég lagði til að þáttakendur kynntu sér 2 „almennar“ greinar sem eru dæmigerðar fyrir opinbera umræðu um námskrár: hvaða efni á að kenna í skólum? (Í þessu tilviki: er nauðsynlegt að kenna algebru í skólum?) Auk þess benti ég á fræðilega grein, sem er reyndar töluvert erfiður lestur. En, eins og á við um öll réttnefnd fræði og vísindi, þá veitir hún innsýn og fer undir yfirborðið. Tenglar á greinarnar eru á síðunni minni um stærðfræði/menntun.

Mannréttindi fólks af röngum uppruna

Hatur, ótti og fyrirlitning á útlendingum eru þrástef í okkar menningu og kannski víðast hvar. Hér gæti verið rétt að gera nánari grein fyrir því hvað „útlendingur“ þýðir í þessu samhengi. Til dæmis telst hvítt millistéttarfólk yfirleitt ekki til þessa hóps, svo ekki sé talað um kvikmyndastjörnur. En þetta getur verið dálítið breytilegt. Í dag eru hinir ógnandi útlendingar aðallega brúnt fólk frá fátækum löndum. Rætt er um slíkt fólk á þann hátt að ljóst er að það er í raun ekki talið til manna, það er ekki talið sjálfsagt að það njóti mannréttinda. Það er einfaldlega gengið út frá því að það eigi ekki að hafa frelsi til að ferðast, setjast að og vinna hér á landi.

Við lesum um þessa útlendinga í leiðurum íhaldsblaða og heyrum um þau úr munnum stjórnmálamanna, en líka á kaffistofum og heimilum. Áróður í fjölmiðlum virkar ekki nema að hann eigi sér hljómgrunn. Heimamenn eru tilbúnir að trúa alls konar vitleysu upp á þessa útlendinga og alhæfa út frá fréttum um einstök atvik og flökkusögur verða að staðreyndum. Á móti kemur að glæpir og einkennilegt háttalag heimamanna eru útskýrð sem undantekningar. [Nema að heimamaðurinn tilheyri einhverjum undirskipuðum hópi, þá er þetta skýrt út frá eiginleikum hópsins, til dæmis femínistar, atvinnulausir, latte-lepjarar osfr.] Engum dettur í hug að vara við hvítum kristnum millistéttarkarlmönnum þó svo að þeir séu yfirgnæfandi fjöldi í hópi fjöldamorðinga í ríku löndunum. Og þá er ég ekkert að tala um stríðsgleði þeirra og tilhneigingu til að drepa fólk með sprengjum úr flugvélum. Þessi ótti/fyrirlitning hefur verið rannsökuð út frá mörgum sjónarhornum, cognitive-sálfræðilegu, marxísku, þjóðfræðilegu og fleirum og allnokkrar kenningar til. Ég fer ekki nánar út í það hér, verð bara á léttu nótunum.

Árið 1998 birti Davíð Oddsson í Morgunblaðinu afar smekklausan „jólasálm“, sem ég birti með örlitlum breytingum í bókinni Handsprengja í morgunsárið. Ég gerði það aðallega til að sýna botnlausa hræsni þessa manns. Hugsið ykkur bara: annars vegar að yrkja „jólasálm“ og fá hann meira að segja fluttan í ríkisútvarpinu og hins vegar að gefa samþykki sitt fyrir hönd þjóðarinnar á innrás og stríði sem hefur kostað hundruð þúsunda mannslífa. Hér að ofan getur að líta skjáskot af sálminum, með nótum, úr opnu Morgunblaðsins 24. desember 1998 (opið á timarit.is).

En tilefni þessa pistils (loksins!) er auðvitað leiðari Morgunblaðsins frá því í gær, þar sem flóttamenn eru hrakyrtir, Ísraelsríki er hampað, og varað við íslamistum. Ég sá á Facebook að Hjálmtýr Heiðdal hafði bent á hliðstæðu – í Morgunblaðinu 7. apríl 1938. Efnislega er merkingin svipuð og í Morgunblaðinu 25. júlí 2012.

Hvernig orð sem þessi fara saman við kærleiksboðskap eins og þann sem menn lesa úr sögunni um Jesú Krist skil ég ekki. „Hefði ég ekki kærleika væri ég ekki neitt“ eins og þar stendur. Hvernig þau samrýmast hugmyndinni um mannréttindi skil ég ekki heldur. En reynslan sýnir, jafnt sem rannsóknir, að maður er ekki eitt heldur margt. Hræsnin er erfið að  uppræta. Allt í lagi að reyna samt.

Hugsað upphátt: Glæpir og refsingar

Þetta sumar hefur verið rosalegt. Hryðjuverk í Noregi, óeirðir á Bretlandi. Fjármálakerfið höktir. Ég hef setið við tölvu og legið með tölvu, endalaust að lesa fréttir, skýringar, fræðigreinar og ekki má gleyma botnlausu þruglinu í kommenturum og bloggurum. Ég hef ætlað að skrifa oft. Ég hef ætlað að skrifa lengi. Ég skil ekki hvernig stendur á því að svona margir skrifa á netið um hluti sem þeir vita lítið um. Ég er ekki að meina að viðkomandi hafi lítið vit, eða að þeir megi ekki eða eigi ekki að hafa skoðanir. Sjálfur á ég svo erfitt með að tjá mig nema að ég hafi að minnsta kosti aðeins reynt að komast að því hvað best er vitað um viðkomandi hluti. Þetta veldur auðvitað því að ég kemst stundum ekki svo langt að byrja að skrifa áður en næstu tíðindi dynja yfir, eða ég dett í hraðskákarmaraþon á netinu eða eitthvað annað. Svo auðvitað verður maður að tala og mynda sér skoðanir án þess að kynna sér allt til hlítar.

Breivik

Ég ætlaði að skrifa um Breivik. Ég ætlaði að benda á að aðferðarfræði hans er svipuð og eignuð er al-Kaída, eins konar “open source” hryðjuverkabarátta. Hún fer ekki fram gegnum víðfeðman strúktúr eða híerarkíur, heldur er hugmyndunum dreift, og treyst á að óháðir hópar eða einstaklingar taki til vopna.

Hryðjuverkamenn byggja baráttu sína alltaf á hugmyndum sem eru töluvert viðteknar, sem eiga sér umtalsverðan stuðning. Hugmyndin er oft eitthvað eins og að hrekja burt hernámslið, eða að reyna að þvinga stjórnvöld til að afnema eitthvert óréttlæti. En það þarf að umbreyta hugmyndinni í trúverðuga von. Til þess þarf að gera árangursríka (sem skelfilegasta) árás. Ef það tekst hefur verið sýnt fram á að skotmarkið hafi veikleika og mögulegt sé að vinna stríðið. Þannig er hryðjuverkið auglýsing og hvatning fyrir önnur skoðanasystkini, og einhver þeirra munu reyna að fylgja því eftir með frekara ofbeldi.

Allt þetta veit Breivik, þetta er ekki bara eftiráspeki fræðimanna. Hann veit líka ýmislegt um áróður og virkni fjölmiðla, hann veit að hann á sér stóran hóp „hófsamari“ samherja, að hann verði hataður og að það skiptir máli að líta ekki út eins og nasisti, það skiptir máli að orða hlutina rétt, tala ekki um að drepa eða útrýma múslimum, heldur bara um að þeir eigi að snúa aftur úr Evrópu.

Í tilfelli Breiviks er stóra hugmyndin sú að múslimar séu að yfirtaka Evrópu. Þetta er útbreidd hugmynd. Hér á landi hafa til dæmis fyrrverandi þingmenn, Jón Magnússon og Magnús Þór Hafsteinsson, reynt að nýta sér þessa hugmynd og koma henni á framfæri. Bókaútgáfan Ugla hefur gefið út að minnsta kosti tvær bækur sem ganga út á þessa kenningu. (Þessi hugmynd er út í hött en ég nenni ekki að skrifa um það núna. Get vísað á þennan dóm um bókina Íslamistar og naívistar. Sú bók hlaut almennt hlýjar viðtökur á Íslandi, og marga lofsamlega dóma hægrimanna eins og á andriki.is.)

Breivik tilheyrir semsagt þeim stóra hópi fólks sem ímyndar sér að í ríku löndunum (eins og Noregi og Danmörku) sé við lýði einhverskonar fjölmenningarstefna. Þar sem innflytjendur séu boðnir velkomnir, þeim veitt allskyns fyrirgreiðsla en þeir svari með því að leggjast í leti og glæpi. Það er erfitt fyrir mig að skrifa eins og ég vilji svara þessu, því þetta er svo æpandi ranghugmynd. Bæði norrænu kratarnir og rasistarnir hafa rangt fyrir sér. Fjölmenningarstefnan hefur engin verið. Einhver fjöldi fólks hefur vissulega fengið að flytja til þessara landa, þar sem það fer beinustu leið í lægsta þrep þjóðfélagsins og vinnur láglaunastörf ef og þegar það fær að vinna. Staða þeirra er veik og þeim er mismunað bæði leynt og ljóst. Þeim er lofað aðgengi að verðleikasamfélaginu, þar sem ríkir einstaklingsfrelsi og jafnrétti en svo er í raun ekki ætlast til þess að þeir komist áfram. Jæja, nú er ég kominn út fyrir efnið, það er kannski eitthvað um þetta í áðurnefndum bókadómi. En punkturinn er: komið fyrst á fjölmenningarlegu samfélagi og þá skulum við tala saman um það hvort það „virkar“.

Ég ætlaði líka að hugsa um óeirðirnar á Englandi, en þetta er orðið gott.

Ungur, hvítur og ríkur

Þeir sem þetta lesa eru flestir hvítir Íslendingar. Í krafti þess njóta þeir forréttinda og yfirburða yfir flestum jarðarbúum. Sumir lesendur eru karlar, og þeir njóta þess vegna forskots umfram konur á ótal vegu. Einhverjir eru streit og þeir njóta forréttinda þess vegna. Sjálfsagt eru þeir flestir ágætlega settir í stétt, kannski dæmigerðir millistéttarborgarar, misþrúgaðir af skuldum, en fæstir í raunverulegri fátækt. Þeir njóta þess. Að auki mætti telja sem forréttindi að vera ekki-fatlaður, grannur, menntaður, og svo framvegis. Völdin streyma um okkur þvers og kruss, eins og við tilheyrum alls kyns flokkum sem veita mismunandi völd.

Þetta snýst ekki um það hvort fólk er gott eða vont. Hvítir ríkir karlar geta verið ágætis náungar. En þeir njóta samt sem áður yfirburða vegna þess einfaldlega að vera hvítir ríkir karlar. Burt séð frá öðrum kostum og löstum. Það er ekki þannig að hvítir karlar ákveði á leynifundum að þeir eigi að hafa forréttindi, hins vegar eiga þeir oft erfitt með að koma auga á það sjálfir að þeir hafa þau, og það sem þeir gera er mjög oft til þess fallið að viðhalda þeim eða auka þau.

Þetta snýst heldur ekki um það að einstaklingum séu allar leiðir lokaðar. Við vitum að sumar konur komast í valdastóla. Sumir hommar eiga fullt af peningum. Sumir menn komast langt upp í valdapýramídann þrátt fyrir stutta skólagöngu. Svona mætti lengi telja. Það eru til ótal undantekningar. En breytir ekki því að leiðin er erfiðari fyrir suma, þeir þurfa að vinna meira fyrir “árangrinum” og þeir þurfa að laga sig að reglum og hefðum þess stigveldis sem mismunar.

Þetta snýst ekki svo mikið um það hvort fólki misbýður og hvort það móðgast eða særist. Vandinn við brandara er ekki fyrst og fremst að þeir særi tilfinningar, þó að það sé hluti af virkni þeirra. Vandinn er að þeir viðhalda eða magna upp ýmiskonar viðhorf og skilgreina hvers konar fyrirlitning og mismunun er viðtekin og eðlileg í menningunni, hver hefur völdin. Brandarar sem gera grín að þeim sem er mismunað hafa sínu hlutverki að gegna í mismununarmenningunni.

Þetta snýst ekki um að banna brandara eða banna fólki að hugsa það sem það vill eða banna skoðanir eða banna hvíta ríka karla.

Þetta snýst um að það er í heiminum raunverulegt stigveldi, valdamismunur, eða til að reyna að halda nákvæmni þá eru mörg stigveldi sem fléttast saman og vinna saman. Fólki er mismunað og fólk er útilokað, bæði opinberlega og í gegnum ýmislegt sem ekki er sýnilegt. Baráttan er gegn mismunun, útilokun og kúgun.