Hvað tölum við um þegar við tölum um menntun?

Í dag flutti ég 5 mínútna erindi á málþingi til heiðurs Herði Bergmann:

Sú umræða sem er ráðandi leggur áherslu á að menntakerfið þjóni því sem stundum er nefnt verðmætasköpun, hagvöxtur, eða atvinnulíf, en aldrei fjármagn eða kapítal sem ég tel reyndar réttasta orðið. Um þetta mætti nefna mörg dæmi en ég nefni bara síðustu útskriftarræðu rektors Háskóla Íslands og nýlega skýrslu Starfshóps um samþættingu mennta- og atvinnumála á vegum Alþingis sem skilaði skýrslu fyrir um ári síðan. Í þessari orðræðu er gengið út frá því að Ísland sé einskonar fyrirtæki sem sé í samkeppni við erlend fyrirtæki, og íbúar á Íslandi séu á einhvern hátt saman í liði. Algengt er að tala um að tilgangur menntakerfisins sé að framleiða „samkeppnishæft vinnuafl“, efla getu nemenda til „nýsköpunar“ (og þá er átt við að finna upp leiðir til að búa til peninga), og talað er um mikilvægi þess að „auka skilvirkni í menntakerfinu“. Þetta felur meðal annars í sér að útskrifa fleira fólk með einhvers konar skírteini, stytta skólagöngu, og miða nám við einstaklinga en ekki hópa, og að beina hverjum nemenda inn á námsbraut við sitt hæfi.

Af þessari orðræðu sem og öðrum staðreyndum málsins má draga ályktanir. Við sem teljum okkur beita gagnrýnni hugsun og víðsýni, komumst yfirleitt að þeirri niðurstöðu að menntakerfið okkar, eins og reyndar menntakerfi annara landa, snúist ekki fyrst og fremst um nám. Virkni þess er ekki síður sú að geyma ungt fólk á vísum stað yfir daginn, samræma reynslu þess, venja það við að fara eftir fyrirmælum og gera hluti sem hafa engan sýnilegan tilgang, og síðast en ekki síst, flokka fólk og dæma. Skólarnir úthluta nemendum einkunnum og prófskírteinum sem svo eru notuð til að ákveða hverjir mega fara hvert í framhaldinu, hverjir fá að verða lögfræðingar, læknar og verkfræðingar og hverjir fá að vinna á kassanum í kjörbúðinni.

Ég geng svo langt að segja að sjálfur kjarni og drifkraftur menntakerfisins sé sú virkni þess að flokka fólk og gefa nemendum sjálfum og samfélaginu upplýsingar um hvers konar fólk það er og hvar það á að lenda í stigveldi kapítalísks samfélags. Það er hagkerfi þar sem gjaldmiðillinn er prófskírteini. Skiptagildi námsins er þannig mikilvægara en notagildi.

Á Íslandi gerist þetta aðallega á framhaldsskólastigi: nemendur sem eru börn menntamanna og millistéttar fara í eftirsótta framhaldsskóla og hitta þar aðra af sömu stétt. Og ég spyr: hvað er unnið með því að hópa saman þá sem eiga menntaða eða vel stæða foreldra? Eða öllu heldur hver er það sem hagnast á því?

Þegar ég hef talað fyrir því að framhaldsskólum verði meinað að velja nemendur inn eftir einkunnum á grunnskólaprófi fæ ég yfirleitt mjög sterk neikvæð viðbrögð. Á ekki að umbuna þeim nemendum sem sýna náminu áhuga, eiga þeir ekki skilið að fá að fara í MR, Kvennó, MH eða Versló? Hvernig eiga skólarnir annars að velja inn nemendur? Og ég sé alveg áhyggjuhrukkur menntafólksins, skynja jafnvel hvernig maginn herpist saman. Hvernig tryggi ég þá mínu barni forskot á óupplýstan almúgann? Heyrist mér þeir hugsa. Því það er á þessu stigi (og hugsanlega í efstu bekkjum grunnskóla) sem geta foreldra til að styðja börnin sín fer að telja. Það er á þessum punkti sem börn menntaðra foreldra sigra og jafnrétti til náms reynist ekki þýða jöfn aðstaða til náms.

Minn draumur er um opnara skólakerfi, þar sem áhugi og eðlislæg forvitni og sköpunargleði fólks fær að njóta sín. Það þýðir að nemendur og kennarar væru ekki bundnir af atriðaupptalningum námskráa og samræmdum mælingum á því hvernig nemendum gengur að endurtaka þau atriði. Þar sem hver og einn fær að njóta sín á eigin forsendum en -> og þetta er mjög mikilvægt en, nemendur væru líka kynntir fyrir menningu og vísindum sem er ekki að finna í hversdagslegum fjölmiðlum og stækkar reynsluheim þeirra. Ég verð að minnast á þetta vegna þess að í okkar einstaklingshyggju erum við oft of fljót að gera ráð fyrir að áhugi sé einhvern veginn sjálfsprottið fyrirbæri, en ekki áunnið og litað af reynslu.

Ímyndum okkur að við höfum leyst vanda skólanna á þann hátt að allir fái jafn virta og viðurkennda prófgráðu. Eða ímyndum okkur að kennsluaðferðir verði svo góðar að allir fái alltaf 10. Okkar kapítalíska samfélag mun lenda í vandræðum (sem er gott). Því ef öllum gengi jafn vel í skólanum, svarið þá þessari spurningu: hver á að skúra? Hver á að afgreiða á kassanum? Með öðrum orðum: hver á að vinna tiltölulega einhæfa vinnu þar sem rými fyrir eigin ákvarðanir er ekkert, og það fyrir smánarlega lág laun? Og mitt svar er: við öll, við ættum að skipta þessu með okkur. Karl Marx setti fram þá skoðun um 1850 að verkamenn ættu að geta framfleytt sér á vinnu fram að hádegi, farið þá á veiðar og skemmt sér á kvöldin. Ég myndi kannski láta veiðarnar eiga sig, heldur gera eitthvað annað skemmtilegt, þannig væri þetta ennþá verðugt markmið, ef það gildir fyrir alla, sama hvaða prófskírteini þeir hafa.

Comments are closed.